Хайлж урсмаар аялгуу
Ennio Morricone - Playing Love (Морин хуурийн чуулга)
Жанцанноров - Сэцэн Мандухай - Морин хуурын чуулга
Би чамд хайртай - Морин хуурын чуулга
Pirates of the Caribbean OST Морин хуурын чуулга
Friday, May 13, 2011
Б.Ринчэн "Шүлэг орчуулах эрдэм"
Б.Ринчэн "Шүлэг орчуулах эрдэм"
Дөчөөд жилийн өмнө би оросоос ганц нэг шүлгийн орчуулга хийх гэж оролдож байлаа. Тэгэхдээ орос шүлгийн бүтцийн тухай мэддэг боловч монголоор орчуулахдаа ганцхан санаагий нь л буулгахаас биш, цаад шүлэг зохиосон яруу найрагчийн шүлэглэлд хэмжээ нь ямар байсан байна, европ ёсны шүлэгт шад бүрийн төгсгөлийн үгийн сүүлийг холбодог эр эм холбоц гэх мэтийг монгол болгож орчуулахдаа монгол шүлэгт огт хамаагүй юм шиг, ер нь санаагий нь л чадлынхаа хирээр аятайхан буулгахаас бусад нь огт хамаагүй юм шиг боддог байлаа. Бусад гадаадын хэлээр шүлэг бараг үздэггүй, үзсэн ч сайхан шүлэг байна гэхээс ямар бүтэцтэй шүлэг байна, тэрний нь бусад хэлэнд орчуулахдаа яаж орчуулдаг байна гэдгийг анзаардаггүй байж билээ. Тэгтлээ дэлхийд нэр гарсан шүлэглэлийг орос, герман, англи гурван хэлээр үзэхэд хэмжээ байдлыг нь яг хэвээр нь орчуулж байхыг үзэвч монголоор бас чингэж болох юм ухаан санаанд ордоггүй байна.
Гучаад оны үеэс Хуушаан (Боржигон Нацагдоржийг бид Хуушаан гэж тэр үеийн монгол уншигч олонд их алдартай Жийдаан Хуушаан гэдэг архинд дуртай нэг зохиолын баатрын нэрээр нэрлэдэг юмсан) бид хоёр Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн дуун ухааны тасагт нэг тасалгаанд хоёулаа сууж ажиллахдаа Пушкиныг орчуулж үзэхээр санаа нийлж, үдшийн шөнөөр орчуулсан ганц нэг шүлгээ өглөө нь Хуушаан авчраад би орос эхий нь барин, Хуушаан орчуулсан нооргоо, гартаа харандаа барин дуудаж, зарим мэдэхгүй үгээ онгорхой үлдээснийг нөхөн, энэ санаа нь арай буусангүй, тэр үг арай таарахгүй байна гэж өглөөний чимээгүйд жинхэнэ албан ажлаа эхлэхийн өмнө хагас цагийн буюу нэг мөчийн төдий ном нийлж суудаг асан. Хуушаан европ шүлгийн зохион байгуулалтыг германаар мөн үзсэн тул, Брокхаусын герман товч нэвтэрхий толь дэргэдээ тавиад хэлэлцэж суухдаа бид монголоор Пушкиныг орчуулахдаа уг орос шүлгийн хэмжээ байдал нь ямар болохыг шүүж, хоёулаа нэр томьёоны комиссын гишүүн боловч шүлгийн нэр томьёо шаардах хүн тэр үед гараагүй бөгөөд хоёр биендээ түүнийг тогтоох хэрэг ч үгүй, орос герман, аль ч аманд буюу санаанд орсон нэрээ хэрэглэн хэлэлцэхдээ, тэр хорей, ямбын зэрэг европ шүлгийн хэмжээг монгол шүлэгт тааруулж болох уу, үгүй юү?
гэж ярилцдаг байлаа. Чингэхдээ монгол үсгээр бичих, уншин дуудах хоёр зарим зүйлд нийцэхгүйд яаж тааруулж, европ шүлгийн хэмжээг зохицуулах вэ? гэдэгтээ хоёулаа арга ухааны нь олдоггүй. Монгол шүлгийн тогтолцоог судалсан зүйл байхгүй. Монгол ардын аман зохиолын шүлгийн тогтолцоог судалсан зүйл бас байдаггүй. Өөрсдөө бид тэр үед судалж чадаагүй, дэмий л сайхан шүлэг байна гэж утгын сонин, үгийн сайхан гоёы нь мэдэвч, чухам юундаа тэр нь байна гэдгийг нарийн шинжиж чадаагүй. Хуушаан хэмжээгий нь үгийн тоогоор тааруулахдаа нүдээр үзэх бичигт үгийн урт богино нь бичигт ойролцуу харагдах үг сонгон бичдэг байлаа. Чингээд уншин дуусахад заримдаа бичсэн хэлбэрээс дуудах хэлбэр нь богино болж, ухагаан гэж бичсэнээ ухаан гэх мэтэд, тийм үг нэг мөр шүлэгт олон ороод, нөгөө мөрт тийм үг үгүй байлаа. Мөрийн урт богино адилгүй болдог байж билээ.
Хуушаан бид хоёрын анх шүлгийн учры нь олох гэж оролдож, орос хэлнээс Пушкины зэрэг яруу найрагчийн шүлэг орчуулан нийлж байсан тэр цагаас хойш гуч гаруй жил болж, энэ завсар орос хэл, бас бус зарим нэгэн европ хэлнээс шүлэг орчуулдаг хүн ч олон боллоо. Боловсрол нь ч нэмэгдлээ.
Зохиолын орчуулга бол ямар уншигчид зориулсан байдаг бэ? гэвэл тэр зохиолын хэлээр буюу нэгэн хэлэнд орчуулснаар нь уншиж чадахгүй уншигч хүнд мэддэг хэлээр нь буулган хөрвүүлж өгдөг зорилготой юм шүү дээ. Өөр хэлний зохиолыг гагцхүү өөрийнхөө эх хэлээр уншин үзэгчийн дунд янз бүрийн боловсролтой хүн байх нь түмэн зүй. Сая бичиг үсэгтэй болоод ном бүрээс сонин юм, урьд мэдээгүй юм олж үздэг уншигч ч бий. Өндөр боловсролтой их юм үзсэн хүн бий. Гэвч тэдгээр уншигч гагцхүү өөрийнхөө эх хэлээр унших тул утгы нь сонирхохоос цаад хэлэнд тэр сонин сайхан зохиол нь ямар байгааг, шүлгийн хэмжээ байдал зэргийн яруу найргийн онцлог нь юу байгааг мэдэхийн арга байдаггүй тул гагцхүү орчуулагчийн "амаар будаа иддэг байна".
Олон улсын шүлэг зохиолыг монгол хэлэндээ буулгаж байгаа манай орчуулагч нар маань одооны манай хөгжлийн энэ байдалд, дан ганц энгийн уншигч олныг үйлчлээд зогсохгүй, эх хэлнээсээ өөр хэл мэдэхгүй нэгэн хэсэг манай яруу найрагч нөхдийн мэдлэгийн хүрээг өргөжүүлж, бусад улсын нэртэй сайхан уран бүтээлтэй танилцуулан сэтгэхүйн хүрээгий нь өргөжүүлэх маш чухал үүргийг гүйцэтгэж байгаагаа бодох цаг боллов шүү. Өнөөдөр яруу найрагч болох асан гэж хүсэн бодож явдаг ирээдүйн яруу найрагчийн дур сонирхол, уран авьяас, гоо зүй уран сайхны хүмүүжилд их чухал үүрэгтэйгээ бас давхар бодох цаг боллов шүү! Түүнийг шүүн бодоод ирэхэд, өнөөдөр хүртэл хэрэглэсээр ирсэн орчуулгын маань дадсан хэдийн хэвшил болсон энэ гуч гаруй жилийн маань арга дадал цаашид хэвээрээ хэрэглэх арга дадал уу? Уншигч олны хөгжил шаардлаганаас хоцрогдож байгааа арга болчихов уу гэж бодууштай болж ирлээв шүү! Дадсан замаараа сурсан дуугаа дуулаад явах нь амар боловч ашиг тус нь ямар байна, нөхөд орчуулагч минь? гэж бодохын хамт орчуулгаар маань гадаадын зохиол уншиж, амаар маань будаа иддэг уншигч олондоо цаад улсын яруу найраг шүлэг зохиолд байдаг аргын тухай хэлж өгвөл тус болох асан болов уу гэж европ зүгийн шүлгийн бүтэц байдлын гол зүйлээс энд дурдахыг хүснэм. Тэр европ зүгийн шүлгийн бүтэц зохиолын арга нь монголоор шүлэг бичихэд бас хэрэглэж болох бөгөөд манай шүлгийн хэлбэр байдлыг нь баяжуулахад ч нэмэр болох зүйл гэж бодном.
Хориод жилийн өмнө шүлэг бичихдээ нэг мөр шүлгийг гурван зэрэг шатлан тасалж, шинэ маягаар бичдэг нэг зохиолчоос та шүлгээ ингэж бичихдээ ямар ухаантай байна? гэж сонирхон асууваас Маяковский тэгж бичдэг шүү дээ гэж хариулсан билээ. Тэгээд цааш нь мохоон асуухад нэг мөрийг хэд таслан шатлан бичихэд шүлэг болдог юм гэхэд нь сонинд гардаг зөвлөлтийн мэдээлэх товчооны шуурхай мэдээ аваад, тэгвэл таны тэр аргаар энэ мэдээг цөмий нь шүлэг болгож орхиход тун амархан юм шив дээ, гэхэд Маяковскийн шүлгийн гаднах хэлбэрийг нүдээр үзээд шатлан цувуулсан байдал нь бичиг мэдэхгүй хүний нүдэнд ч гэсэн үзэгдэх боловч чингэж шатлан цувуулдагт орос хэлний зүйн тогтол, зөв дуудахуйн журам, орос хэлний өргөлтийн хуулийг Маяковский яруу найргийнхаа хэлбэр байдалд шинэ сонин аргаар хэрэглэсэн ухаан нь орос хэл уншин гадарлах төдийгүй идэвхгүй мэдлэгэндээ хязгаарлагдсан учир сайтар ухаарч чадахгүй, гагцхүү янагуухи хэлбэрийг нь дууриаснаар шинэ хэлбэр нээлээ гэж бодож байсан түүний нь тэр гаднах хэлбэрий нь зарим манай шүлэгчид дуриасан бололтой гэж би зарим тийм маяг хэлбэрээр мөр таслан бичсэн шүлгийг үзэхдээ боддог болж зохиогчоос нь чингэж бичсэнийхээ ухаан онолы нь асуумаар санагдаж, сэтгэлд сэв ордог боллоо.
Манайд Олег цэцний дуулал гэх мэтийн аятайхан үзэгдэх шүлгийн орчуулга бий. Гэвч олон улсын орчуулгын зарчмын үүднээс үзэхэд тийм орчуулганд цаад зохиогчийн санаа нь байхаас шүлгийн зохион байгуулалт, бүтэц нь байхгүй санаанаас бусад орчуулагчийн зохиол бөгөөд уг зохиолчид падгүй зүйл гэхэд үл болох газар үгүй.
Орчуулагчийн тэр үеийн орос хэлний мэдлэг нь утга санаагий нь ухаарахаас цаашлаагүйн учир орос шүлгийн ёс журмыг цаад зохиогчийн адил мэдэх хэмжээнд хүрээгүйн холбогдол үүнд бас байгаа хэрэг. Өнөөдөр бид яруу найргийг орчуулан монголчлоход орчин үеийн яруу найргийн орчуулганд тавьдаг шаардлагыг зуун хувиар тавих хэмжээндээ хүрсэн гэж бодох ёстой хөгжлийнхөө шатанд хэдийнээ хүрсэн байна.
Дэлхийд алдартай яруу найрагчийн уран бүтээл шүлгийг бид монгол уншигчдаа өргөн толилуулахдаа орчин үеийн боловсон улсын тэр мэт зүйлд хэрэглэдэг бүхий л аргыг нэгэн адил хэрэглэх ёстой "цээндээ" хүрлээ.
Пушкиныг орос эхээс нь монгол болгохдоо, Хейнеэг германаас монгол болгохдоо, Анте Аллигерийн Тэнгэрлэг жүжиг (оросоор Божественная комедия хэмээн орчуулжээ. Италиар Дивина комедиа хэмээмүү. Комедиа гэдэг үг нь угтаа грек хэлнээс латин хэлэнд орсон үг. Монголчилбол яг "Жүжиг" шиг үг, франц хэлнээ XIY зууны үеэс Оресм гэдэг хүн анх анх комоди хэмээн латинаас хэрэглэжээ. Орос хэлэнд XYIII зууны үед оржээ) эртний грекийн Хомерийн Илиад, Одессе зэргийн даян дэлхийд нэр гарсан шүлэглэл зохиолыг орчуулж монгол утга зохиолын санд оруулахдаа манай орчулагч нар эрдэм чадлаар олон улсын сайцуул орчуулагтай мөр зэрэгцсэн байдлаа харуулж, олон улсын нэгэн адил, бас тэдгээр нэрт шүлгийн санаанаас нь гадна хэлбэрий нь, тэгэхдээ Маяковскийн шүлгийн хэлбэрийг гагцхүү нэг мөр шүлгийг гурав дөрөв тасалсны төдий яангуухийн байдлыг харсан үзэгдэл төдийхний хэлбэрээр бус, тэдгээр зохиолын хэлбэрийн чанар зорилы нь монгол хэлэндээ яг буулгах орчуулгын эрдэм эзэмших хэрэгтэй байна.
Шүлэглэл зохиолыг монгол болгохдоо, баян элбэг үгтэй зохиолыг монгол болгохдоо маш баян монгол хэлнийхээ үгсийн сангийн эрднээс цаад зохиолын сайхан үгтэй чадал санаа эн чацуу үг хэрэглэхээс гадна, бас уг зохиогч нь цаад хэлнийхээ үгийн сангаас сонгон хэрэглэсэн үг нь судрын хэлний үг байвал, монгол судрын хэлнээс түүнтэй дүйх сайхан үг сонгон олж, номын хэлнээс хэрэглэсэн үг байвал монгол номын хэлний зохих үг шигшин шилэн сонгож хэрэглээд, бичгийн хэлний үг хэрэглэсэн байвал монгол бичгийн хэлний үг хэрэглэж, хар үг хэрэглэсэн газар мөн түүний амт санаа дүйх хар үг тэнсэн олж хэрэглээд эх зохиолын хуучин үгий нь монгол хэлнийхээ хуучин үгээр тааруулаад уншигчийнхаа үгийг баяжуулан мэдлэгий нь агуу болгохын үүднээс тайлбар зүүлт зүүх газар нь зүүн тайлбарлаж, оюуны нь амыг нээж өгөх хэрэгтэй байна. Энэ бол сайн зохиолчийн сайхан зохиолын санаагий нь монгол уншигчдаа хүртээл болгохдоо цаад уг зохиолч хүн нэрд гарсан зохиолоо бичихдээ ямар зүйлийн үг хэрэглэж, тэр сэтгэлд ургасан санаагаа илэрхийлсэн байдлы нь монгол орчуулгадаа толилуулах үүрэгтэй байна.
Шүлэг гэдэг зохиол бол бас үг найруулга нь жирийн үргэлжилсэн үгийн зохиолоос өөр тул, монгол уншигч олныхоо өмнө соёлын харицлага хүлээсэн шудрага журамт орчуулагч хүн орчин дэлхий нийтийн уран орчуулгын арга хэрэглэх үүрэгтэйгээ агшин зуурч хэмээн үл умартах аваас биеийн алжаахыг үл бодон цаг хүчин үлэмжхэн орохыг үл хэмнэн, гагцхүү сайхан зохиолыг монгол болгохдоо зэрэмдэглэхгүйг нэнд хичээж, уг эх хэлнээ тэр шүлгийг ямар хэмжээ байдалтайгаар зохиосон бол тэр бүхий л байдлыг монгол хэлэндээ бас буулгаж, уншигч олондоо тэр яруу найрагчийн сайхан зохиолын санаагий нь сайхан үгээр нэвтрүүлэхийн хамт монгол орчуулгандаа монгол сайхан яруу гоё үгийг нь бас цаад зохиолд ямар байдал хэлбэртэйгээр найруулсанчилан найруулж, шүлгийн шад гэж шүлгийн нэгэн мөрийг нэрлэдэг юм нь хэдэн үеэр бүтсэн байвал монгол орчуулганд мөн тэр үеийн тоотой яг ижил зохион байгуулалттай байх ёстой Жишээ нь, нэг шад арван үе, дараачийн шад найман үе, түүний дараачийн шад арван үе, дараах нь найман үе байвал монгол орчуулганд тэр бадаг шүлэг бас л уг эх шүлгийн бадаг шадын хэмжээтэй яг адил байх хуультай. Тэр эх шүлгийн хэмжээнээс илүү дутуу байвал орчуулагч хүн эх зохиол, цаад яруу найрагчийн зориуд хичээж тааруулсан хэмжээ хэвийг эвдэж, яруу найргийн нэг аргыг гээн хаяж, монгол уншигчдаа тэр нэг онцлогийг нь мэдэгдсэнгүй. Уран сайхны нэг хэлбэр байдлыг хаясан болно. Зураачаар жишээлбэл: ямар нэг нэртэй зураачийн зургийг хуулан буулгахдаа өнгө будгаас нь дур мэдэн хаясан лугаа адил зүйл болно.
Үеийн тоог шад бадагт нарийн тулгахад монгол хэлнээ үл болох зүйл, таарахгүй зүйл гэж байхгүй. Хүн төрөлхтний хэлний нэгэн адил хэл бөгөөд авьяас их билигт эртний их соёлын уламжлалт монгол ардын хэлний баялаг нь үнэхээр гайхан бахдамаар тул хэдэн мянган жилийн тэртээх грек, латины одоо хүртэл европ түмнийг гайхуулдаг зохиолоос эхлэн, орчин үеийн улс түмний ямар ч сайхан зохиолыг буулгахад хүний цээжинд л төрдөг ухаан санаанд л ордог бодол хүсэл, эрцэл эрмэлзэл бүхнийг баясах юманд магнай тэнийм, хорсох юманд гол харламаар илэрхийлж чадах хэл шүү. Манай ардын сайхан хэл, манай баялаг сайхан бичгийн хэл! Орчуулах эрдэм төгөлдөр орчуулагчийн авьяас дээр чадал мэдлэг боловсрол хэрэгтэй ажаам.
Үеийн тоо хэмжээгий нь андахгүй буулгахад уг эх зохиолд тэр тоо хэмжээ бүхий үеэр бүтсэн шад тутам өргөлттэй, өргөлтгүй үеийн найруулга зохион байгуулалт ямар байна гэж судлан таньж, шинжин олоод монгол хэлнээ түүний нь буулгах ёстой. Тэр үеийн зохион байгуулалт өргөлт бүхий үе, өргөлтгүй үеийн дэс дараа нь ямар байгааг танин мэдэхдээ тус тус хэмжээ нь европ зүгийн шүлэгт эртний грек, латин соёлын хүрээний бүх улс түмэнд нэгэн адил хэрэглэддэг, үүнээ монгол олондоо тэдгээрийн нэг байгуулалтын тухай би дараа бичсүгэй. Үүнд орчуулагч хүн тэдгээр шүлгийн хэмжээ найруулгыг монгол хэлнээ буулгахдаа өргөлттэй, өргөлтгүй байдал нь монгол шад дотроо цаад эх шүлгийн яг дэсээр болгоход монгол хэлний өргөлтийн байдал тохирч өгөхгүй нэг зүйлийн бэрхдэл тохиож болох газар байж болно. Чингэхэд орчуулагч хүн байвал грек, латин соёлын хүрээний улсын шүлгийн тоо хэмжлийг латин хэлний шүлэгт журам болсон аргыг хэрэглэн, өргөлтийн оронд урт эгшиг, өргөлтгүй үед ерийн эгшигт үе хэрэглэвэл цаад эх зохиолын шүлэг болгон хэрэглэсэн хэмжээний зарчим журмыг ширхэгийн зөрүүгүйгээр монгол хэлнээ буулган найруулж болох байна. Үүнд өргөлттэй үе буюу түүнтэй чанар нэг үздэг урт эгшигт үеийг энд хэвлэлийн дөхмийг бодон (-) ийм тэмдгээр тэмдэглээд, өргөлтгүй үе буюу түүнтэй чанар нэг гэж шүлэгзүйд үздэг ерийн эгшиг үеийг (x) гэж тэмдэглэн нэгэн шүлгийг эх хэлэндээ ийм үеийн зохион байгуулалттай гэж үзвэл монгол болгож орчуулах хүн түүний шад бадгийн зохион байгуулалтыг яг л тэр үеийн байдал зохиолтой адил болгон найруулж болох нь
-х-х-х-
-х-х-х-
-х-х-х-
-х-х-х-
Европ зүгийн шүлэгт үгийн сүүлийг холбох үзэгдэл бий. Монгол шүлэгт толгой холбодог байна. Монгол орчуулганд европын сүүл холбосныг толгой холбож ч болно. Тэгэхдээ эх шүлгийн сүүл холбосон журмы нь бас монгол уншигчдаа толилуулан уг яруу найргийн бас нэг арга барил нь болох тул түүнийг үзүүлж, зохиолын онцлог сониныг нэвтрүүлэх хэрэгтэй. Жишээлбэл, нэгдүгээр хоёрдугаар шад, гуравдугаар дөрөвдүгээр шад холбоцтой бол, түүний нь эвдэн өөрчилж болохгүй. Салаавчилж, нэгдүгээр гуравдугаар, хоёрдугаар дөрөвдүгээр шад холбоцтой бол түүнийг үзүүлэн холбох ёстой. Хэрэв нэгдүгээр дөрөвдүгээр шад хоёрдугаар гуравдугаар шадтай холбоцтой бол орчуулгандаа мөн нэгдүгээр дөрөдүгээр шадыг толгой, хоёрдугаар гуавдугаар шадыг толгой холбох зэргээр уг шүлгийн байдлыг үзүүлэх хэрэгтэй.
Шад дунд арван үеэр бүтсэн шад бол дөрөвдүгээр шад тавдугаар шадын хооронд цэглэж завсарлах цэглэл байдаг ёс бий. Тийм цэглэх цэглэлийг бас уудлан олж монгол орчуулгандаа яг л тэр цэглэл байдаг газар цэглэх үүрэгтэй болно.
Шүлгийг орчуулсан орчуулганд энэ мэт байдлыг анхаарч, эх зохиолын бүтэц байдлыг монгол орчуулганд тусган үзүүлэхийг оролдсон монгол орчуулга монгол орчуулга одоохондоо дээрээ өдрийн одноос цөөхөн байгаа нь яруу найргийн эдгээр онцлогийг цаад шүлэг зохиолд танихуйц сайнаар тухайн гадаад хэлийг эзэмшиж сурч чадаагүйн нэгэн зүйл, өөрийнхөө ард түмний сайхан хэлийг тийм хэмжээ зарчим хэрэглэх бүрэн бололцоотойг танихуйц сайн судлан эзэмшээгүй бас орчуулахдаа аль болох амар хялбархан биед зовлонгүйг гол болгож сурсны муу зуршил тэргүүтнээс болж ирсэн хэрэг. Одоо ардын соёл, боловсрол нийгэм тэгш сайхан болж байхад үнэхээр учраа мэдсэн, одоо цагийн соёл боловсролын цээнд хүрсэн яруу найрагч орчуулагч хүн, урьдын боловсрол нимгэн орчуулагч нарын дадсан хэвшлийг соёл өрнөсөн цагт үргэлжлүүлж болохгүй болсныг мэдэж шадын шагналд дуртай орчуулагчинцарын дур зоргоор болгож болохгүйг хэвлэлд нь "редактор" гэж харь үгээр хачирхан сүр бадруулах дуртангууд эрхлэн гаргахдаа эрхэлсэн хүний харицлага уншигч олны өмнө бий гэж шүлгийн орчуулганд орчин үеийн цаг эринд зохилдсон бөгөөд одоо цагийн олон улс, нийтийн журамлан хэрэглэдэг боловсон орчуулгын шаардлага тавьж, сайн шүлгийг саар шүлгэнцэр болгож орчуулдаг замд хориглох тэмдэг босгож, ёстой яруу найргийн авьяаст өндөр боловсролт орчуулагчдыг эрэн хайж, чадлыг нь улам нэмэгдүүлэхийг ч бодох цаг болж, эрдэм их чадалтай яруу найргийн авьяаст орчуулагч ч захаас аван замаас үргэлж байдаггүй тул хайн олж, хайрлан хүмүүжүүлж, улсын наадамд, аймаг сумын ардууд дөрвөн хэлтэй болгоноо сойдоггүй, сонгон олж сорин шилж, эрийн гурван наадамд оруулдаг айргийн тавын тоонд хүргэх гэж мэрийдэгтэй адил шүлгийн орчуулганд сэтгүүл хэвлэлийнхэн бас анхаарал тавьж, сайн зохиол гутаан орчуулахгүйг хичээгүүштэй боловсролын хэмжээнд бид хэдийн хүрээв шүү! Иймд уншигч олонд европ зүгийн шүлгийг монголоор орчуулахад ямар ямар зохион байгуулалт хэмжээ журам байдгаас гол тоймтой хэдэн зүйлийг таниулах нь шүлгийн орчуулга үзээд ямар шаардлага орчуулганд тавих ёстой вэ? гэдгээ мэдэхэд нь хэрэгтэй, бас муу орчуулгыг хаах нэг зүйл болж, нөгөө талаар монголоороо шүлэг бичих дуртай бөгөөд шүлэг найргийг сонирхох хүнд хэрэг болъюу.
Дөчөөд жилийн өмнө би оросоос ганц нэг шүлгийн орчуулга хийх гэж оролдож байлаа. Тэгэхдээ орос шүлгийн бүтцийн тухай мэддэг боловч монголоор орчуулахдаа ганцхан санаагий нь л буулгахаас биш, цаад шүлэг зохиосон яруу найрагчийн шүлэглэлд хэмжээ нь ямар байсан байна, европ ёсны шүлэгт шад бүрийн төгсгөлийн үгийн сүүлийг холбодог эр эм холбоц гэх мэтийг монгол болгож орчуулахдаа монгол шүлэгт огт хамаагүй юм шиг, ер нь санаагий нь л чадлынхаа хирээр аятайхан буулгахаас бусад нь огт хамаагүй юм шиг боддог байлаа. Бусад гадаадын хэлээр шүлэг бараг үздэггүй, үзсэн ч сайхан шүлэг байна гэхээс ямар бүтэцтэй шүлэг байна, тэрний нь бусад хэлэнд орчуулахдаа яаж орчуулдаг байна гэдгийг анзаардаггүй байж билээ. Тэгтлээ дэлхийд нэр гарсан шүлэглэлийг орос, герман, англи гурван хэлээр үзэхэд хэмжээ байдлыг нь яг хэвээр нь орчуулж байхыг үзэвч монголоор бас чингэж болох юм ухаан санаанд ордоггүй байна.
Гучаад оны үеэс Хуушаан (Боржигон Нацагдоржийг бид Хуушаан гэж тэр үеийн монгол уншигч олонд их алдартай Жийдаан Хуушаан гэдэг архинд дуртай нэг зохиолын баатрын нэрээр нэрлэдэг юмсан) бид хоёр Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн дуун ухааны тасагт нэг тасалгаанд хоёулаа сууж ажиллахдаа Пушкиныг орчуулж үзэхээр санаа нийлж, үдшийн шөнөөр орчуулсан ганц нэг шүлгээ өглөө нь Хуушаан авчраад би орос эхий нь барин, Хуушаан орчуулсан нооргоо, гартаа харандаа барин дуудаж, зарим мэдэхгүй үгээ онгорхой үлдээснийг нөхөн, энэ санаа нь арай буусангүй, тэр үг арай таарахгүй байна гэж өглөөний чимээгүйд жинхэнэ албан ажлаа эхлэхийн өмнө хагас цагийн буюу нэг мөчийн төдий ном нийлж суудаг асан. Хуушаан европ шүлгийн зохион байгуулалтыг германаар мөн үзсэн тул, Брокхаусын герман товч нэвтэрхий толь дэргэдээ тавиад хэлэлцэж суухдаа бид монголоор Пушкиныг орчуулахдаа уг орос шүлгийн хэмжээ байдал нь ямар болохыг шүүж, хоёулаа нэр томьёоны комиссын гишүүн боловч шүлгийн нэр томьёо шаардах хүн тэр үед гараагүй бөгөөд хоёр биендээ түүнийг тогтоох хэрэг ч үгүй, орос герман, аль ч аманд буюу санаанд орсон нэрээ хэрэглэн хэлэлцэхдээ, тэр хорей, ямбын зэрэг европ шүлгийн хэмжээг монгол шүлэгт тааруулж болох уу, үгүй юү?
гэж ярилцдаг байлаа. Чингэхдээ монгол үсгээр бичих, уншин дуудах хоёр зарим зүйлд нийцэхгүйд яаж тааруулж, европ шүлгийн хэмжээг зохицуулах вэ? гэдэгтээ хоёулаа арга ухааны нь олдоггүй. Монгол шүлгийн тогтолцоог судалсан зүйл байхгүй. Монгол ардын аман зохиолын шүлгийн тогтолцоог судалсан зүйл бас байдаггүй. Өөрсдөө бид тэр үед судалж чадаагүй, дэмий л сайхан шүлэг байна гэж утгын сонин, үгийн сайхан гоёы нь мэдэвч, чухам юундаа тэр нь байна гэдгийг нарийн шинжиж чадаагүй. Хуушаан хэмжээгий нь үгийн тоогоор тааруулахдаа нүдээр үзэх бичигт үгийн урт богино нь бичигт ойролцуу харагдах үг сонгон бичдэг байлаа. Чингээд уншин дуусахад заримдаа бичсэн хэлбэрээс дуудах хэлбэр нь богино болж, ухагаан гэж бичсэнээ ухаан гэх мэтэд, тийм үг нэг мөр шүлэгт олон ороод, нөгөө мөрт тийм үг үгүй байлаа. Мөрийн урт богино адилгүй болдог байж билээ.
Хуушаан бид хоёрын анх шүлгийн учры нь олох гэж оролдож, орос хэлнээс Пушкины зэрэг яруу найрагчийн шүлэг орчуулан нийлж байсан тэр цагаас хойш гуч гаруй жил болж, энэ завсар орос хэл, бас бус зарим нэгэн европ хэлнээс шүлэг орчуулдаг хүн ч олон боллоо. Боловсрол нь ч нэмэгдлээ.
Зохиолын орчуулга бол ямар уншигчид зориулсан байдаг бэ? гэвэл тэр зохиолын хэлээр буюу нэгэн хэлэнд орчуулснаар нь уншиж чадахгүй уншигч хүнд мэддэг хэлээр нь буулган хөрвүүлж өгдөг зорилготой юм шүү дээ. Өөр хэлний зохиолыг гагцхүү өөрийнхөө эх хэлээр уншин үзэгчийн дунд янз бүрийн боловсролтой хүн байх нь түмэн зүй. Сая бичиг үсэгтэй болоод ном бүрээс сонин юм, урьд мэдээгүй юм олж үздэг уншигч ч бий. Өндөр боловсролтой их юм үзсэн хүн бий. Гэвч тэдгээр уншигч гагцхүү өөрийнхөө эх хэлээр унших тул утгы нь сонирхохоос цаад хэлэнд тэр сонин сайхан зохиол нь ямар байгааг, шүлгийн хэмжээ байдал зэргийн яруу найргийн онцлог нь юу байгааг мэдэхийн арга байдаггүй тул гагцхүү орчуулагчийн "амаар будаа иддэг байна".
Олон улсын шүлэг зохиолыг монгол хэлэндээ буулгаж байгаа манай орчуулагч нар маань одооны манай хөгжлийн энэ байдалд, дан ганц энгийн уншигч олныг үйлчлээд зогсохгүй, эх хэлнээсээ өөр хэл мэдэхгүй нэгэн хэсэг манай яруу найрагч нөхдийн мэдлэгийн хүрээг өргөжүүлж, бусад улсын нэртэй сайхан уран бүтээлтэй танилцуулан сэтгэхүйн хүрээгий нь өргөжүүлэх маш чухал үүргийг гүйцэтгэж байгаагаа бодох цаг боллов шүү. Өнөөдөр яруу найрагч болох асан гэж хүсэн бодож явдаг ирээдүйн яруу найрагчийн дур сонирхол, уран авьяас, гоо зүй уран сайхны хүмүүжилд их чухал үүрэгтэйгээ бас давхар бодох цаг боллов шүү! Түүнийг шүүн бодоод ирэхэд, өнөөдөр хүртэл хэрэглэсээр ирсэн орчуулгын маань дадсан хэдийн хэвшил болсон энэ гуч гаруй жилийн маань арга дадал цаашид хэвээрээ хэрэглэх арга дадал уу? Уншигч олны хөгжил шаардлаганаас хоцрогдож байгааа арга болчихов уу гэж бодууштай болж ирлээв шүү! Дадсан замаараа сурсан дуугаа дуулаад явах нь амар боловч ашиг тус нь ямар байна, нөхөд орчуулагч минь? гэж бодохын хамт орчуулгаар маань гадаадын зохиол уншиж, амаар маань будаа иддэг уншигч олондоо цаад улсын яруу найраг шүлэг зохиолд байдаг аргын тухай хэлж өгвөл тус болох асан болов уу гэж европ зүгийн шүлгийн бүтэц байдлын гол зүйлээс энд дурдахыг хүснэм. Тэр европ зүгийн шүлгийн бүтэц зохиолын арга нь монголоор шүлэг бичихэд бас хэрэглэж болох бөгөөд манай шүлгийн хэлбэр байдлыг нь баяжуулахад ч нэмэр болох зүйл гэж бодном.
Хориод жилийн өмнө шүлэг бичихдээ нэг мөр шүлгийг гурван зэрэг шатлан тасалж, шинэ маягаар бичдэг нэг зохиолчоос та шүлгээ ингэж бичихдээ ямар ухаантай байна? гэж сонирхон асууваас Маяковский тэгж бичдэг шүү дээ гэж хариулсан билээ. Тэгээд цааш нь мохоон асуухад нэг мөрийг хэд таслан шатлан бичихэд шүлэг болдог юм гэхэд нь сонинд гардаг зөвлөлтийн мэдээлэх товчооны шуурхай мэдээ аваад, тэгвэл таны тэр аргаар энэ мэдээг цөмий нь шүлэг болгож орхиход тун амархан юм шив дээ, гэхэд Маяковскийн шүлгийн гаднах хэлбэрийг нүдээр үзээд шатлан цувуулсан байдал нь бичиг мэдэхгүй хүний нүдэнд ч гэсэн үзэгдэх боловч чингэж шатлан цувуулдагт орос хэлний зүйн тогтол, зөв дуудахуйн журам, орос хэлний өргөлтийн хуулийг Маяковский яруу найргийнхаа хэлбэр байдалд шинэ сонин аргаар хэрэглэсэн ухаан нь орос хэл уншин гадарлах төдийгүй идэвхгүй мэдлэгэндээ хязгаарлагдсан учир сайтар ухаарч чадахгүй, гагцхүү янагуухи хэлбэрийг нь дууриаснаар шинэ хэлбэр нээлээ гэж бодож байсан түүний нь тэр гаднах хэлбэрий нь зарим манай шүлэгчид дуриасан бололтой гэж би зарим тийм маяг хэлбэрээр мөр таслан бичсэн шүлгийг үзэхдээ боддог болж зохиогчоос нь чингэж бичсэнийхээ ухаан онолы нь асуумаар санагдаж, сэтгэлд сэв ордог боллоо.
Манайд Олег цэцний дуулал гэх мэтийн аятайхан үзэгдэх шүлгийн орчуулга бий. Гэвч олон улсын орчуулгын зарчмын үүднээс үзэхэд тийм орчуулганд цаад зохиогчийн санаа нь байхаас шүлгийн зохион байгуулалт, бүтэц нь байхгүй санаанаас бусад орчуулагчийн зохиол бөгөөд уг зохиолчид падгүй зүйл гэхэд үл болох газар үгүй.
Орчуулагчийн тэр үеийн орос хэлний мэдлэг нь утга санаагий нь ухаарахаас цаашлаагүйн учир орос шүлгийн ёс журмыг цаад зохиогчийн адил мэдэх хэмжээнд хүрээгүйн холбогдол үүнд бас байгаа хэрэг. Өнөөдөр бид яруу найргийг орчуулан монголчлоход орчин үеийн яруу найргийн орчуулганд тавьдаг шаардлагыг зуун хувиар тавих хэмжээндээ хүрсэн гэж бодох ёстой хөгжлийнхөө шатанд хэдийнээ хүрсэн байна.
Дэлхийд алдартай яруу найрагчийн уран бүтээл шүлгийг бид монгол уншигчдаа өргөн толилуулахдаа орчин үеийн боловсон улсын тэр мэт зүйлд хэрэглэдэг бүхий л аргыг нэгэн адил хэрэглэх ёстой "цээндээ" хүрлээ.
Пушкиныг орос эхээс нь монгол болгохдоо, Хейнеэг германаас монгол болгохдоо, Анте Аллигерийн Тэнгэрлэг жүжиг (оросоор Божественная комедия хэмээн орчуулжээ. Италиар Дивина комедиа хэмээмүү. Комедиа гэдэг үг нь угтаа грек хэлнээс латин хэлэнд орсон үг. Монголчилбол яг "Жүжиг" шиг үг, франц хэлнээ XIY зууны үеэс Оресм гэдэг хүн анх анх комоди хэмээн латинаас хэрэглэжээ. Орос хэлэнд XYIII зууны үед оржээ) эртний грекийн Хомерийн Илиад, Одессе зэргийн даян дэлхийд нэр гарсан шүлэглэл зохиолыг орчуулж монгол утга зохиолын санд оруулахдаа манай орчулагч нар эрдэм чадлаар олон улсын сайцуул орчуулагтай мөр зэрэгцсэн байдлаа харуулж, олон улсын нэгэн адил, бас тэдгээр нэрт шүлгийн санаанаас нь гадна хэлбэрий нь, тэгэхдээ Маяковскийн шүлгийн хэлбэрийг гагцхүү нэг мөр шүлгийг гурав дөрөв тасалсны төдий яангуухийн байдлыг харсан үзэгдэл төдийхний хэлбэрээр бус, тэдгээр зохиолын хэлбэрийн чанар зорилы нь монгол хэлэндээ яг буулгах орчуулгын эрдэм эзэмших хэрэгтэй байна.
Шүлэглэл зохиолыг монгол болгохдоо, баян элбэг үгтэй зохиолыг монгол болгохдоо маш баян монгол хэлнийхээ үгсийн сангийн эрднээс цаад зохиолын сайхан үгтэй чадал санаа эн чацуу үг хэрэглэхээс гадна, бас уг зохиогч нь цаад хэлнийхээ үгийн сангаас сонгон хэрэглэсэн үг нь судрын хэлний үг байвал, монгол судрын хэлнээс түүнтэй дүйх сайхан үг сонгон олж, номын хэлнээс хэрэглэсэн үг байвал монгол номын хэлний зохих үг шигшин шилэн сонгож хэрэглээд, бичгийн хэлний үг хэрэглэсэн байвал монгол бичгийн хэлний үг хэрэглэж, хар үг хэрэглэсэн газар мөн түүний амт санаа дүйх хар үг тэнсэн олж хэрэглээд эх зохиолын хуучин үгий нь монгол хэлнийхээ хуучин үгээр тааруулаад уншигчийнхаа үгийг баяжуулан мэдлэгий нь агуу болгохын үүднээс тайлбар зүүлт зүүх газар нь зүүн тайлбарлаж, оюуны нь амыг нээж өгөх хэрэгтэй байна. Энэ бол сайн зохиолчийн сайхан зохиолын санаагий нь монгол уншигчдаа хүртээл болгохдоо цаад уг зохиолч хүн нэрд гарсан зохиолоо бичихдээ ямар зүйлийн үг хэрэглэж, тэр сэтгэлд ургасан санаагаа илэрхийлсэн байдлы нь монгол орчуулгадаа толилуулах үүрэгтэй байна.
Шүлэг гэдэг зохиол бол бас үг найруулга нь жирийн үргэлжилсэн үгийн зохиолоос өөр тул, монгол уншигч олныхоо өмнө соёлын харицлага хүлээсэн шудрага журамт орчуулагч хүн орчин дэлхий нийтийн уран орчуулгын арга хэрэглэх үүрэгтэйгээ агшин зуурч хэмээн үл умартах аваас биеийн алжаахыг үл бодон цаг хүчин үлэмжхэн орохыг үл хэмнэн, гагцхүү сайхан зохиолыг монгол болгохдоо зэрэмдэглэхгүйг нэнд хичээж, уг эх хэлнээ тэр шүлгийг ямар хэмжээ байдалтайгаар зохиосон бол тэр бүхий л байдлыг монгол хэлэндээ бас буулгаж, уншигч олондоо тэр яруу найрагчийн сайхан зохиолын санаагий нь сайхан үгээр нэвтрүүлэхийн хамт монгол орчуулгандаа монгол сайхан яруу гоё үгийг нь бас цаад зохиолд ямар байдал хэлбэртэйгээр найруулсанчилан найруулж, шүлгийн шад гэж шүлгийн нэгэн мөрийг нэрлэдэг юм нь хэдэн үеэр бүтсэн байвал монгол орчуулганд мөн тэр үеийн тоотой яг ижил зохион байгуулалттай байх ёстой Жишээ нь, нэг шад арван үе, дараачийн шад найман үе, түүний дараачийн шад арван үе, дараах нь найман үе байвал монгол орчуулганд тэр бадаг шүлэг бас л уг эх шүлгийн бадаг шадын хэмжээтэй яг адил байх хуультай. Тэр эх шүлгийн хэмжээнээс илүү дутуу байвал орчуулагч хүн эх зохиол, цаад яруу найрагчийн зориуд хичээж тааруулсан хэмжээ хэвийг эвдэж, яруу найргийн нэг аргыг гээн хаяж, монгол уншигчдаа тэр нэг онцлогийг нь мэдэгдсэнгүй. Уран сайхны нэг хэлбэр байдлыг хаясан болно. Зураачаар жишээлбэл: ямар нэг нэртэй зураачийн зургийг хуулан буулгахдаа өнгө будгаас нь дур мэдэн хаясан лугаа адил зүйл болно.
Үеийн тоог шад бадагт нарийн тулгахад монгол хэлнээ үл болох зүйл, таарахгүй зүйл гэж байхгүй. Хүн төрөлхтний хэлний нэгэн адил хэл бөгөөд авьяас их билигт эртний их соёлын уламжлалт монгол ардын хэлний баялаг нь үнэхээр гайхан бахдамаар тул хэдэн мянган жилийн тэртээх грек, латины одоо хүртэл европ түмнийг гайхуулдаг зохиолоос эхлэн, орчин үеийн улс түмний ямар ч сайхан зохиолыг буулгахад хүний цээжинд л төрдөг ухаан санаанд л ордог бодол хүсэл, эрцэл эрмэлзэл бүхнийг баясах юманд магнай тэнийм, хорсох юманд гол харламаар илэрхийлж чадах хэл шүү. Манай ардын сайхан хэл, манай баялаг сайхан бичгийн хэл! Орчуулах эрдэм төгөлдөр орчуулагчийн авьяас дээр чадал мэдлэг боловсрол хэрэгтэй ажаам.
Үеийн тоо хэмжээгий нь андахгүй буулгахад уг эх зохиолд тэр тоо хэмжээ бүхий үеэр бүтсэн шад тутам өргөлттэй, өргөлтгүй үеийн найруулга зохион байгуулалт ямар байна гэж судлан таньж, шинжин олоод монгол хэлнээ түүний нь буулгах ёстой. Тэр үеийн зохион байгуулалт өргөлт бүхий үе, өргөлтгүй үеийн дэс дараа нь ямар байгааг танин мэдэхдээ тус тус хэмжээ нь европ зүгийн шүлэгт эртний грек, латин соёлын хүрээний бүх улс түмэнд нэгэн адил хэрэглэддэг, үүнээ монгол олондоо тэдгээрийн нэг байгуулалтын тухай би дараа бичсүгэй. Үүнд орчуулагч хүн тэдгээр шүлгийн хэмжээ найруулгыг монгол хэлнээ буулгахдаа өргөлттэй, өргөлтгүй байдал нь монгол шад дотроо цаад эх шүлгийн яг дэсээр болгоход монгол хэлний өргөлтийн байдал тохирч өгөхгүй нэг зүйлийн бэрхдэл тохиож болох газар байж болно. Чингэхэд орчуулагч хүн байвал грек, латин соёлын хүрээний улсын шүлгийн тоо хэмжлийг латин хэлний шүлэгт журам болсон аргыг хэрэглэн, өргөлтийн оронд урт эгшиг, өргөлтгүй үед ерийн эгшигт үе хэрэглэвэл цаад эх зохиолын шүлэг болгон хэрэглэсэн хэмжээний зарчим журмыг ширхэгийн зөрүүгүйгээр монгол хэлнээ буулган найруулж болох байна. Үүнд өргөлттэй үе буюу түүнтэй чанар нэг үздэг урт эгшигт үеийг энд хэвлэлийн дөхмийг бодон (-) ийм тэмдгээр тэмдэглээд, өргөлтгүй үе буюу түүнтэй чанар нэг гэж шүлэгзүйд үздэг ерийн эгшиг үеийг (x) гэж тэмдэглэн нэгэн шүлгийг эх хэлэндээ ийм үеийн зохион байгуулалттай гэж үзвэл монгол болгож орчуулах хүн түүний шад бадгийн зохион байгуулалтыг яг л тэр үеийн байдал зохиолтой адил болгон найруулж болох нь
-х-х-х-
-х-х-х-
-х-х-х-
-х-х-х-
Европ зүгийн шүлэгт үгийн сүүлийг холбох үзэгдэл бий. Монгол шүлэгт толгой холбодог байна. Монгол орчуулганд европын сүүл холбосныг толгой холбож ч болно. Тэгэхдээ эх шүлгийн сүүл холбосон журмы нь бас монгол уншигчдаа толилуулан уг яруу найргийн бас нэг арга барил нь болох тул түүнийг үзүүлж, зохиолын онцлог сониныг нэвтрүүлэх хэрэгтэй. Жишээлбэл, нэгдүгээр хоёрдугаар шад, гуравдугаар дөрөвдүгээр шад холбоцтой бол, түүний нь эвдэн өөрчилж болохгүй. Салаавчилж, нэгдүгээр гуравдугаар, хоёрдугаар дөрөвдүгээр шад холбоцтой бол түүнийг үзүүлэн холбох ёстой. Хэрэв нэгдүгээр дөрөвдүгээр шад хоёрдугаар гуравдугаар шадтай холбоцтой бол орчуулгандаа мөн нэгдүгээр дөрөдүгээр шадыг толгой, хоёрдугаар гуавдугаар шадыг толгой холбох зэргээр уг шүлгийн байдлыг үзүүлэх хэрэгтэй.
Шад дунд арван үеэр бүтсэн шад бол дөрөвдүгээр шад тавдугаар шадын хооронд цэглэж завсарлах цэглэл байдаг ёс бий. Тийм цэглэх цэглэлийг бас уудлан олж монгол орчуулгандаа яг л тэр цэглэл байдаг газар цэглэх үүрэгтэй болно.
Шүлгийг орчуулсан орчуулганд энэ мэт байдлыг анхаарч, эх зохиолын бүтэц байдлыг монгол орчуулганд тусган үзүүлэхийг оролдсон монгол орчуулга монгол орчуулга одоохондоо дээрээ өдрийн одноос цөөхөн байгаа нь яруу найргийн эдгээр онцлогийг цаад шүлэг зохиолд танихуйц сайнаар тухайн гадаад хэлийг эзэмшиж сурч чадаагүйн нэгэн зүйл, өөрийнхөө ард түмний сайхан хэлийг тийм хэмжээ зарчим хэрэглэх бүрэн бололцоотойг танихуйц сайн судлан эзэмшээгүй бас орчуулахдаа аль болох амар хялбархан биед зовлонгүйг гол болгож сурсны муу зуршил тэргүүтнээс болж ирсэн хэрэг. Одоо ардын соёл, боловсрол нийгэм тэгш сайхан болж байхад үнэхээр учраа мэдсэн, одоо цагийн соёл боловсролын цээнд хүрсэн яруу найрагч орчуулагч хүн, урьдын боловсрол нимгэн орчуулагч нарын дадсан хэвшлийг соёл өрнөсөн цагт үргэлжлүүлж болохгүй болсныг мэдэж шадын шагналд дуртай орчуулагчинцарын дур зоргоор болгож болохгүйг хэвлэлд нь "редактор" гэж харь үгээр хачирхан сүр бадруулах дуртангууд эрхлэн гаргахдаа эрхэлсэн хүний харицлага уншигч олны өмнө бий гэж шүлгийн орчуулганд орчин үеийн цаг эринд зохилдсон бөгөөд одоо цагийн олон улс, нийтийн журамлан хэрэглэдэг боловсон орчуулгын шаардлага тавьж, сайн шүлгийг саар шүлгэнцэр болгож орчуулдаг замд хориглох тэмдэг босгож, ёстой яруу найргийн авьяаст өндөр боловсролт орчуулагчдыг эрэн хайж, чадлыг нь улам нэмэгдүүлэхийг ч бодох цаг болж, эрдэм их чадалтай яруу найргийн авьяаст орчуулагч ч захаас аван замаас үргэлж байдаггүй тул хайн олж, хайрлан хүмүүжүүлж, улсын наадамд, аймаг сумын ардууд дөрвөн хэлтэй болгоноо сойдоггүй, сонгон олж сорин шилж, эрийн гурван наадамд оруулдаг айргийн тавын тоонд хүргэх гэж мэрийдэгтэй адил шүлгийн орчуулганд сэтгүүл хэвлэлийнхэн бас анхаарал тавьж, сайн зохиол гутаан орчуулахгүйг хичээгүүштэй боловсролын хэмжээнд бид хэдийн хүрээв шүү! Иймд уншигч олонд европ зүгийн шүлгийг монголоор орчуулахад ямар ямар зохион байгуулалт хэмжээ журам байдгаас гол тоймтой хэдэн зүйлийг таниулах нь шүлгийн орчуулга үзээд ямар шаардлага орчуулганд тавих ёстой вэ? гэдгээ мэдэхэд нь хэрэгтэй, бас муу орчуулгыг хаах нэг зүйл болж, нөгөө талаар монголоороо шүлэг бичих дуртай бөгөөд шүлэг найргийг сонирхох хүнд хэрэг болъюу.
Халхын яруу найрагч Р.Чойном танаа
Wednesday, May 11, 2011
Монгол Улсын Засгийн газрын 2010 оны 15 дугаар тогтоол
МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТОГТООЛ
2010 оны 1 дүгээр сарын 20-ны өдөр Дугаар 15 Улаанбаатар хот
Төрийн өмчийн дээд боловсролын
сургалтын зарим байгууллагыг
өөрчлөн байгуулах тухай
сургалтын зарим байгууллагыг
өөрчлөн байгуулах тухай
Иргэний хуулийн 31.1, 31.3, Дээд боловсролын тухай хуулийн 5.3, 5.5, 6.3 дахь хэсэг, Мэргэжлийн боловсрол, сургалтын тухай хуулийн 14.1-ийг үндэслэн “Монгол Улсын Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэх зорилгоор Монгол Улсын Засгийн газраас ТОГТООХ нь:
1. Төрийн өмчийн дараахь их, дээд сургууль, коллежийн үйл ажиллагааг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс эхлэн зогсоож, дор дурдсанаар өөрчлөн зохион байгуулсугай:
а) Улаанбаатарын их сургууль, Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургууль, Гааль, эдийн засгийн дээд сургуулийг Монгол Улсын их сургуульд нэгтгэх;
б) Соёлын дээд сургууль, Дүрслэх урлагийн дээд сургууль, Кино урлагийн дээд сургууль, Радио телевизийн дээд сургуулийг Соёл, урлагийн их сургуульд нэгтгэх;
в) Барилгын коллеж, Дархан-Уул аймаг дахь Техникийн коллежийг Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуульд нэгтгэх.
2. Дор дурдсан их сургуулийн харьяа сургуулийг салбар сургууль болгон өөрчилсүгэй:
а) Монгол Улсын их сургуулийн харьяа Завхан аймаг дахь Эдийн засгийн сургууль, Орхон аймаг дахь сургуулийг Монгол Улсын их сургуулийн салбар;
б) Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн харьяа Орхон, Сүхбаатар, Өвөрхангай аймаг дахь Технологийн сургуулийг Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн салбар;
в) Боловсролын их сургуулийн харьяа Архангай аймаг дахь Багшийн коллежийг Боловсролын их сургуулийн салбар;
г) Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны их сургуулийн харьяа Говь-Алтай, Дорноговь, Дархан-Уул аймаг дахь Анагаах ухааны коллежийг Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны их сургуулийн салбар;
д) Соёл, урлагийн их сургуулийн харьяа Завхан аймаг дахь Хөгжим бүжгийн коллежийг Соёл, урлагийн их сургуулийн салбар;
е) Боловсролын их сургуулийн харьяа Баян-Өлгий аймаг дахь Багшийн коллежийг Ховд аймаг дахь Ховд их сургуулийн салбар.
3. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн Орхон аймаг дахь салбар сургуулийн үйл ажиллагааг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс эхлэн зогсоож, Монгол Улсын их сургуулийн Орхон аймаг дахь салбар сургуульд нэгтгэсүгэй.
4. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн Ховд аймаг дахь Алтайн бүсийн салбар сургуулийн үйл ажиллагааг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс эхлэн зогсоож, Ховд аймаг дахь “Хөгжил” Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвд нэгтгэсүгэй.
5. Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийн Баянхонгор аймаг дахь салбар сургуулийг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс татан буулгасугай.
6. Үйлдвэрлэл, урлалын сургууль, Монгол-Солонгосын техникийн коллеж, “Улаангом” коллежийг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв болгон өөрчлөн зохион байгуулсугай.
7. Монгол-Солонгосын техникийн коллежийн харьяа Төв аймаг дахь Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвийн үйл ажиллагааг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс эхлэн зогсоож Монгол-Солонгосын Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвийн салбар сургууль болгон өөрчилсүгэй.
8. Улаанбаатарын их сургууль, Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургууль, Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийн Баянхонгор аймаг дахь салбар сургууль, Гааль, эдийн засгийн дээд сургуулийн байр, эд хөрөнгийг Монгол Улсын их сургуулийн; Соёлын дээд сургууль, Дүрслэх урлагийн дээд сургууль, Кино урлагийн дээд сургууль, Радио телевизийн дээд сургуулийн байр, эд хөрөнгийг Соёл, урлагийн их сургуулийн; Барилгын коллеж, Дархан-Уул аймаг дахь Техникийн коллежийн байр, эд хөрөнгийг Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн балансад 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс тус тус шилжүүлэх арга хэмжээ авахыг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Ё.Отгонбаяр, Төрийн өмчийн хороо (Д.Сугар)-нд даалгасугай.
9. Дээд боловсролын сургалтын байгууллагуудыг өөрчлөн зохион байгуулсантай холбогдуулан дараахь арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэхийг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Ё.Отгонбаярт даалгасугай:
а) дипломын болон бакалаврын боловсрол эзэмшихээр суралцаж байгаа оюутнуудыг мэргэжлийнх нь дагуу тэдний эрх ашигт нийцүүлэн холбогдох сургуульд шилжүүлэн суралцуулах ажлыг зохион байгуулалттай, үр дүнтэй хийх;
б) өөрчлөн зохион байгуулагдсан сургуулийн багш, албан хаагчдыг холбогдох сургуульд шилжүүлэн ажлын байраар хангах, багш нарыг мэргэжил дээшлүүлэх сургалтанд хамруулах ажлыг үе шаттайгаар зохион байгуулах;
в) бүтцийн өөрчлөлтөд хамрагдсан сургуулиудын байр, эд хөрөнгийг шилжүүлэх ажлыг зохих журмын дагуу зохион байгуулах, мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах үүрэг бүхий ажлын хэсгүүд томилж ажиллуулах;
г) өөрчлөн зохион байгуулагдсан дээд боловсролын сургалтын байгууллагыг үүсгэн байгуулсан шийдвэрийг хүчингүй болсонд тооцох арга хэмжээ авах.
10. Зохион байгуулалтын өөрчлөлтөд хамрагдсан сургуулиудын сургалтын орчинг сайжруулах, лаборатори, техник хэрэгслээр хангах, багш нарын мэргэжлийг дээшлүүлэхэд шаардагдах хөрөнгийн эх үүсвэрийг Монгол Улсын 2010 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах замаар шийдвэрлэх, олон улсын байгууллагын зээл, тусламж болон санхүүгийн бусад эх үүсвэрээс санхүүжүүлэхийг Сангийн сайд С.Баярцогт, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Ё.Отгонбаяр нарт үүрэг болгосугай.
11. Цагдаагийн академи, Батлан хамгаалахын их сургууль, Хилийн цэргийн дээд сургууль, Үндэсний тагнуулын академийн хэв шинжийг хууль тогтоомжид нийцүүлэн өөрчлөн зохион байгуулах асуудлыг судлан Засгийн газарт оруулж шийдвэрлүүлэхийг Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Ц.Нямдорж, Батлан хамгаалахын сайд Л.Болд, Тагнуулын ерөнхий газрын дарга Р.Болд нарт даалгасугай.
1. Төрийн өмчийн дараахь их, дээд сургууль, коллежийн үйл ажиллагааг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс эхлэн зогсоож, дор дурдсанаар өөрчлөн зохион байгуулсугай:
а) Улаанбаатарын их сургууль, Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургууль, Гааль, эдийн засгийн дээд сургуулийг Монгол Улсын их сургуульд нэгтгэх;
б) Соёлын дээд сургууль, Дүрслэх урлагийн дээд сургууль, Кино урлагийн дээд сургууль, Радио телевизийн дээд сургуулийг Соёл, урлагийн их сургуульд нэгтгэх;
в) Барилгын коллеж, Дархан-Уул аймаг дахь Техникийн коллежийг Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуульд нэгтгэх.
2. Дор дурдсан их сургуулийн харьяа сургуулийг салбар сургууль болгон өөрчилсүгэй:
а) Монгол Улсын их сургуулийн харьяа Завхан аймаг дахь Эдийн засгийн сургууль, Орхон аймаг дахь сургуулийг Монгол Улсын их сургуулийн салбар;
б) Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн харьяа Орхон, Сүхбаатар, Өвөрхангай аймаг дахь Технологийн сургуулийг Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн салбар;
в) Боловсролын их сургуулийн харьяа Архангай аймаг дахь Багшийн коллежийг Боловсролын их сургуулийн салбар;
г) Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны их сургуулийн харьяа Говь-Алтай, Дорноговь, Дархан-Уул аймаг дахь Анагаах ухааны коллежийг Эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны их сургуулийн салбар;
д) Соёл, урлагийн их сургуулийн харьяа Завхан аймаг дахь Хөгжим бүжгийн коллежийг Соёл, урлагийн их сургуулийн салбар;
е) Боловсролын их сургуулийн харьяа Баян-Өлгий аймаг дахь Багшийн коллежийг Ховд аймаг дахь Ховд их сургуулийн салбар.
3. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн Орхон аймаг дахь салбар сургуулийн үйл ажиллагааг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс эхлэн зогсоож, Монгол Улсын их сургуулийн Орхон аймаг дахь салбар сургуульд нэгтгэсүгэй.
4. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн Ховд аймаг дахь Алтайн бүсийн салбар сургуулийн үйл ажиллагааг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс эхлэн зогсоож, Ховд аймаг дахь “Хөгжил” Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвд нэгтгэсүгэй.
5. Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийн Баянхонгор аймаг дахь салбар сургуулийг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс татан буулгасугай.
6. Үйлдвэрлэл, урлалын сургууль, Монгол-Солонгосын техникийн коллеж, “Улаангом” коллежийг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв болгон өөрчлөн зохион байгуулсугай.
7. Монгол-Солонгосын техникийн коллежийн харьяа Төв аймаг дахь Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвийн үйл ажиллагааг 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс эхлэн зогсоож Монгол-Солонгосын Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвийн салбар сургууль болгон өөрчилсүгэй.
8. Улаанбаатарын их сургууль, Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургууль, Худалдаа, үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийн Баянхонгор аймаг дахь салбар сургууль, Гааль, эдийн засгийн дээд сургуулийн байр, эд хөрөнгийг Монгол Улсын их сургуулийн; Соёлын дээд сургууль, Дүрслэх урлагийн дээд сургууль, Кино урлагийн дээд сургууль, Радио телевизийн дээд сургуулийн байр, эд хөрөнгийг Соёл, урлагийн их сургуулийн; Барилгын коллеж, Дархан-Уул аймаг дахь Техникийн коллежийн байр, эд хөрөнгийг Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн балансад 2010 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс тус тус шилжүүлэх арга хэмжээ авахыг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Ё.Отгонбаяр, Төрийн өмчийн хороо (Д.Сугар)-нд даалгасугай.
9. Дээд боловсролын сургалтын байгууллагуудыг өөрчлөн зохион байгуулсантай холбогдуулан дараахь арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэхийг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Ё.Отгонбаярт даалгасугай:
а) дипломын болон бакалаврын боловсрол эзэмшихээр суралцаж байгаа оюутнуудыг мэргэжлийнх нь дагуу тэдний эрх ашигт нийцүүлэн холбогдох сургуульд шилжүүлэн суралцуулах ажлыг зохион байгуулалттай, үр дүнтэй хийх;
б) өөрчлөн зохион байгуулагдсан сургуулийн багш, албан хаагчдыг холбогдох сургуульд шилжүүлэн ажлын байраар хангах, багш нарыг мэргэжил дээшлүүлэх сургалтанд хамруулах ажлыг үе шаттайгаар зохион байгуулах;
в) бүтцийн өөрчлөлтөд хамрагдсан сургуулиудын байр, эд хөрөнгийг шилжүүлэх ажлыг зохих журмын дагуу зохион байгуулах, мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах үүрэг бүхий ажлын хэсгүүд томилж ажиллуулах;
г) өөрчлөн зохион байгуулагдсан дээд боловсролын сургалтын байгууллагыг үүсгэн байгуулсан шийдвэрийг хүчингүй болсонд тооцох арга хэмжээ авах.
10. Зохион байгуулалтын өөрчлөлтөд хамрагдсан сургуулиудын сургалтын орчинг сайжруулах, лаборатори, техник хэрэгслээр хангах, багш нарын мэргэжлийг дээшлүүлэхэд шаардагдах хөрөнгийн эх үүсвэрийг Монгол Улсын 2010 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах замаар шийдвэрлэх, олон улсын байгууллагын зээл, тусламж болон санхүүгийн бусад эх үүсвэрээс санхүүжүүлэхийг Сангийн сайд С.Баярцогт, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд Ё.Отгонбаяр нарт үүрэг болгосугай.
11. Цагдаагийн академи, Батлан хамгаалахын их сургууль, Хилийн цэргийн дээд сургууль, Үндэсний тагнуулын академийн хэв шинжийг хууль тогтоомжид нийцүүлэн өөрчлөн зохион байгуулах асуудлыг судлан Засгийн газарт оруулж шийдвэрлүүлэхийг Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Ц.Нямдорж, Батлан хамгаалахын сайд Л.Болд, Тагнуулын ерөнхий газрын дарга Р.Болд нарт даалгасугай.
Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.БАТБОЛД
Боловсрол, соёл, шинжлэх
ухааны сайд Ё.ОТГОНБАЯР
Хянасан:
Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын
Хэрэг эрхлэх газрын дарга
Ч.ХҮРЭЛБААТАР
Төрийн өмчит байгууллагуудын 2012 онд бэлтгэх үндсэн хөрөнгийн төлөвлөгөө
“Төрийн болон орон нутгийн өмчийн тухай хуулийн 11, 14 дүгээр зүйл, Монгол Улсын Засгийн газрын “Төрийн өмчит хуулийн этгээдийн үндсэн хөрөнгө бэлтгэх ажлыг журамлах тухай” 2009 оны 234 дүгээр тогтоолын дагуу Төрийн өмчийн хороо нь улсын төсвийн хөрөнгөөр бэлтгэх хөрөнгө оруулалт, их засвар, тоног төхөөрөмжийн захиалгыг өөрийн эрхлэх асуудлын хүрээний яам, агентлаг, харьяа байгууллага бүрээр хөрөнгийн ангиллаар хавсралт маягтаар гаргуулж хянан баталж, улсын төсөвт тусгуулахаар Сангийн яаманд хуулийн хугацаанд хүргүүлж байх, мөн үндсэн хөрөнгө төвлөрүүлэн хангах ажлыг нэгтгэн зохион байгулахад оролцож, хөрөнгийн хөдөлгөөний бүртгэлийг нэгдсэн санд тусгаж байхаар заасан.
Төрийн өмчийн хорооны 2011 оны 1б/811 тоотын дагуу төсвийн эрхлэх асуудлын хүрээний яам, агентлаг, байгууллагуудын 2012 онд шаардлагатай үндсэн хөрөнгийн нэр төрөл, тоо хэмжээ, тэдгээрийг худалдан авахад шаардагдах зардлыг төсвийн төслийн хавсралт маягтаар гарган Төрийн өмчийн хороонд хүргүүлэхийг хүссэн байна.
Иймд Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн эрхлэх асуудлын хүрээний төрийн өмчит байгууллагуудаас өөрийн харьяаны байгууллагуудын хөрөнгө бэлтгэх захиалга, төлөвлөгөөг хавсралт маягтын дагуу хянан, нэгтгэсэн мэдээллийг 2011 оны 05 дугаар сарын 20-ны дотор ирүүлэхийг мэдэгдье.
Захиалга /төлөвлөгөө/-г нэгтгэн албан тоотоор БСШУЯ-ны Санхүү, хөрөнгө оруулалтын газарт ирүүлэхээс гадна, дараах цахим хаягаар илгээнэ үү.
Цахим хаяг: munkhorgil@mecs.gov.mn
Хөрөнгө бэлтгэх захиалга, төлөвлөгөө ирүүлэх тухайБоловсрол, соёл, шинжлэх ухааны төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн эрхлэх асуудлын хүрээний төрийн өмчит байгууллагуудын нэрс буюу доорхи байгууллагууд судалгааг хугацаанд нь ирүүлэх ёстой.
| Д/д | Байгууллагын нэр | Ирүүлсэн эсэх | |
| 1 | Архангай Газар хөдлөлийн станц | NO | |
| 2 | Баян-Өлгий аймгийн газар хөдлөлийн станц | NO | |
| 3 | Булган Газар хөдлөлийн станц | NO | |
| 4 | Говь-Алтай Газар хөдлөлийн станц | NO | |
| 5 | Завхан Газар хөдлөлийн станц | NO | |
| 6 | Өмнөговь Газар хөдлөлийн станц | NO | |
| 7 | Увс Газар хөдлөлийн станц | NO | |
| 8 | Ховд Газар хөдлөлийн станц | NO | |
| 9 | Хөвсгөл Газар хөдлөлийн станц | NO | |
| 10 | БСШУЯ | NO | |
| 11 | 116-р сургууль | NO | |
| 12 | 29-р сургууль | NO | |
| 13 | Мэргэжлийн сургалттай биеийн тамирын сургууль | NO | |
| 14 | Шинэ эрин кембрижийн стандартын сургууль | NO | |
| 15 | Албан бус боловсролын зайны сургалтын төв | NO | |
| 16 | Боловсролын үнэлгээний төв | NO | |
| 17 | Төрийн хэлний зөвлөл | NO | |
| 18 | Мэргэжлийн боловсрол сургалтын газар | NO | |
| 19 | Сургалтын төрийн сангийн захиргаа | NO | |
| 20 | Шинжлэх ухааны академийн тэргүүлэгчдийн газар | NO | |
| 21 | Нүүдлийн соёл иргэншлийг судлах төв | NO | |
| 22 | ШУТсан | NO | |
| 23 | Төрийн түүхийн музей | NO | |
| 24 | Байгалийн түүхийн музей | NO | |
| 25 | Дүрслэх урлагийн музей | NO | |
| 26 | Соёл урлагийн хороо | NO | |
| 27 | Соёлын өвийн төв | NO | |
| 28 | Дуурь бүжгийн эрдмийн театр | NO | |
| 29 | Улсын филармони | NO | |
| 30 | Улсын хүүхэлдэйн театр | NO | |
| 31 | Улсын драмын эрдмийн театр | NO | |
| 32 | Үндэсний дуу бүжгийн чуулга | NO | |
| 33 | Үндэсний номын сан | NO | |
| 34 | Уран зургийн галлерей | ||
| 35 | Үндэсний түүхийн музей | NO | |
| 36 | Хүүхдийн номын ордон | NO | |
| 37 | Богд хааны ордон музей | NO | |
| 38 | Чойжин ламын сүм музей | NO | |
| 39 | Театрын музей | NO | |
| 40 | Ар Хөшөө цайдам музей | NO | |
| 41 | Хархорин музейн ашиглалтын өмнөх захиргаа | ||
| 42 | Соёл урлаг хөгжүүлэх сан | NO | |
| 43 | Архангай МСҮТ | NO | |
| 44 | Баян-Өлгий МСҮТ | NO | |
| 45 | Баянхонгор МСҮТ | NO | |
| 46 | Булган МСҮТ | NO | |
| 47 | Булганы ХАА-н МСҮТ | NO | |
| 48 | Говь-Алтай МСҮТ | NO | |
| 49 | Дорнод МСҮТ | NO | |
| 50 | Дорнод ШСТТ коллеж | NO | |
| 51 | Дорноговь МСҮТ | NO | |
| 52 | Дундговь МСҮТ | NO | |
| 53 | Завхан МСҮТ | NO | |
| 54 | Завхан Хөгжим бүжгийн коллеж | NO | |
| 55 | Өвөрхангай ШУТИС | NO | |
| 56 | Өмнөговь МСҮТ | NO | |
| 57 | Сэлэнгэ МСҮТ | NO | |
| 58 | Сэлэнгэ Шаамар МСҮТ | NO | |
| 59 | Сэлэнгэ Зүүнхараа МСҮТ | NO | |
| 60 | Увс Улаангом коллеж | NO | |
| 61 | Ховд МСҮТ | NO | |
| 62 | Ховд хөгжил МСҮТ | NO | |
| 63 | Хөвсгөл МСҮТ | NO | |
| 64 | Хэнтий МСҮТ | NO | |
| 65 | Хэнтий Бор-Өндөр МСҮТ | NO | |
| 66 | Дарханы МСҮТ | NO | |
| 67 | Дарханы Өргөө МСҮТ | NO | |
| 68 | Дархан-Уул технологийн коллеж | NO | |
| 69 | Орхон МСҮТ | NO | |
| 70 | Орхоны ХАА-н МСҮТ | NO | |
| 71 | Говьсүмбэр МСҮТ | NO | |
| 72 | Налайх МСҮТ | NO | |
| 73 | Үйлдвэрлэл урлалын сургууль | NO | |
| 74 | Барилгын коллеж | NO | |
| 75 | Монгол Солонгосын хамтарсан коллеж | NO | |
| 76 | Хөгжим бүжгийн коллеж | NO | |
| 77 | Дорнод аймгийн Багшийн коллеж | NO | |
| 78 | Ховд их сургууль | NO | |
| 79 | Дархан ХААИС УГТЭШСургууль | NO | |
| 80 | МУИС | NO | |
| 81 | МУБИС | NO | |
| 82 | Дүрслэх урлагийн дээд сургууль | NO | |
| 83 | Радио телевизийн дээд сургууль | NO | |
| 84 | СУИС | NO | |
| 85 | ХААИС | NO | |
| 86 | ШУТИС | NO | |
| 87 | ЭМШУИС | NO | |
| 88 | Анагаах ухааны хүрээлэн | NO | |
| 89 | Хүн судлалын төв | NO | |
| 90 | МУИС ЭШХүрээлэн | NO | |
| 91 | Математикийн хүрээлэн | NO | |
| 92 | Цөм судалгааны хүрээлэн | NO | |
| 93 | Физикийн хүрээлэн | NO | |
| 94 | Информатикийн хүрээлэн | NO | |
| 95 | Одон орон геофизикийн хүрээлэн | NO | |
| 96 | Биологийн хүрээлэн | NO | |
| 97 | Ботаникийн хүрээлэн | NO | |
| 98 | Химийн хүрээлэн | NO | |
| 99 | Газар зүйн хүрээлэн | NO | |
| 100 | Геоэкологийн хүрээлэн | NO | |
| 101 | Палеонтлогийн хүрээлэн | NO | |
| 102 | Геологи эрдэс баялагийн хүрээлэн | NO | |
| 103 | Технологийн инкубатор | NO | |
| 104 | Байгаль шинжлэлийн лаборатори | NO | |
| 105 | Соёл урлагийн хүрээлэн | NO | |
| 106 | Боловсролын хүрээлэн | NO | |
| 107 | Философи социологийн хүрээлэн | NO | |
| 108 | ОУСхүрээлэн | NO | |
| 109 | Түүхийн хүрээлэн | NO | |
| 110 | Хэл зохиолын хүрээлэн | NO | |
| 111 | Археологийн хүрээлэн | NO | |
| 112 | ЭШТөв номын сан | NO | |
| 113 | Уул уурхайн хүрээлэн | NO | |
| 114 | ДТҮЭХ | NO | |
| 115 | Хөнгөн үйлдвэр СХХ | NO | |
| 116 | Эрдэс боловсруулалт ЭШХүрээлэн | NO | |
| 117 | ХААтехникийн корпораци | NO | |
| 118 | УАШУҮТК | NO | |
| 119 | Мал аж ахуйн хүрээлэн | NO | |
| 120 | Мал эмнэлгийн хүрээлэн | NO | |
| 121 | Дархан УГТЭШХүрээлэн | NO | |
| 122 | Ургамал хамгааллын хүрээлэн | NO | |
| 123 | Загас үржүүлгийн хүрээлэн | NO | |
| 124 | Эдийн засгийн хүрээлэн | NO | |
| 125 | Их сургуулиудын хотхоны ашиглалтын өмнөх захиргаа | NO | |
| 126 | Увс аймгийн МААЭШХүрээлэн | NO | |
| 127 | Дорнод аймгийн МААЭШХүрээлэн | NO | |
| 128 | Өмнөговь аймгийн МААЭШХүрээлэн | NO | |
| 129 | Архангай аймгийн МААЭШХүрээлэн | NO |
БСШУЯ
СХОГ
А.Мөнх-Оргил
Monday, May 9, 2011
Аугаа их Ялалт танаа зориулав - 2011 оны баярын парад
Аугаа их ялалтын байрын өдөр бол зөвхөн ОХУ төдийгүй дэлхий нийт нацист дарангуйллыг ялсан өдөр гэж би хувьдаа ойлгодог. Иймээс ялангуяа холбоотон байсан орнуудын ард түмэн энэ баярын өдрийг энх тайвны өдөр хэмээн ойлгож хүндэтгэн үзэх ёстой. Хэдийгээр өчигдөр баярын жагсаалыг үзэж чадаагүй ч, сонирхон уншсан мэдээгээ товчлон орчуулж тавьлаа.
Эх дэлхий амгалан байг.
2009 оны баярт зориулсан орчуулгаОрчуулга:
Дэлхийн хоёрдугаар дайны ялалтын 66 жилийн баярт зориулсан цэргийн баярын жагсаал Москва хотын Улаан талбайд болж өнгөрлөө
Парадыг сүүлийн хэдэн жил удирдаж буй генерал хурандаа Валерий Герасимов удирдсан. Урьд нь энэ хүн Москвагийн тойргийн цэргийн удирдагч байсан бөгөөд нийгэм солигдсоны дараа ОХУ-ын цэргийн хүчний жанжин штабын удирдагчаар томилогдсон юм.
Баярын жагсаалыг ОХУ-ын батлах хамгаалахын сайд РФ Анатолий Сердюков хүлээн авч байна.
ОХУ-ын төрийн далбаа болон Ялалтын тугийг авчирсны дараа генерал хурандаа Герасимов батлан хамгаалахын сайдад жагсаалт оролцоход цэрэг дайчид бэлэн болсон тухай илтгэв. Сайд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч, ОХУ-ын ерөнхийлөг Дмитрий Медведевт жагсаал бэлэн болсныг илтгэсэн. Үүний дараа Ерөнхийлөгч зэвсэгт хүчин болон ахмад дайчидад хандан үг хэллээ.
Эх орныхоо төлөө дайтаж, түүний нацизмаас аварсан энэхүү ариун ялалтын баярын өдрийг ОХУ-ын ерөнхийлөгч "ард түмний эр зориг, нэр төрийн өдөр" хэмээн нэрлэв. "Бидний үүрэг бол энэ Ялалтын үр дүнд бий болсон эх орноо хайрлан хамгаалах юм.
Ерөнхийлөгчийн хэлснээр "Өнөө цагийн Орос улсын залуус нь өөрийн эцэг эх, эмээ өвөө нарынхаа энэхүү гавьяаны гэрч болох зүйлсийг цуглуулан баримтжуулж, нандигнан хадгалж байна. Энэ нь дараа дараагийн үеийн оросын ард түмэн Аугаа их Ялалтын баатруудын гэгээн дурсамжийг хүндэтгэн дурсахыг илтгэж байна. Шинэ үе Ялалтын энэ баярыг хамтдаа тэмдэглэж байгаа ард түмний хоорондын нөхөрлөл, хамтын ажиллагааг улам бэхжүүлнэ гэдэгт итгэж байна.
Ерөнхийлөгч болон бусад зочин улс орнуудын удирдагчид дайны дурсгал ялалтын бэлэг тэмдэг болсон Георгиевийн туузыг энгэртээ зүүсэн байлаа. .
"Бид дайны хүнд хэцүүг туулж, цөөн хэдэн жилийн дотор аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн сэргээн босгож, сансарт нисч, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны өндөр амжилт байгуулж эх орноо хөгжүүлж чадсан тэр хүмүүсээр бахархаж байна.
Өнөөдөр ОХУ дэлхий дахинд энх тайван, тогтвортой байдлыг тогтоох үйл ажиллагаанд өөрийн хувь нэмрээ оруулж байна."
Ерөнхийлөгч мөн цаашид ч ОХУ зэвсэгт хүчний цэрэг дайчдын хангамжийг сайжруулах, батлан хамгаалах салбарыг шинэчлэх, орчин үеийн техникээр хангагдаж байх тал дээр анхаарч ажиллана гэдгээ мэдэгдлээ.
Ерөнхийлөгч Медведев ахмад дайчид юуны төлөө байлдаж тэдний нөхөд амиа өгснөө хатуу мэдэж байсан гэдгийг онцлон хэлээд "Ямар ч тохиолдолд алдаж болохгүй зүйл гэж байдаг бөгөөд энэ хүний ард түмний эрх чөлөө, эх орны нэр төр болон айл гэрийн амар амгалан юм. Энэ бүхэн биднийг нэгэн бүхэл, хүчтэй ард түмэн болгодог юм"
"Баярын мэнд хүргэе! Аугаа их Ялалтын баярын мэнд хүргэе! Ялсан ард түмэнд баяр хүрге! Ура!" Дайчид Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагчид гурвантаа Ура - гаар хариулснаар ОХУ-ын төрийн дуулал эгшиглэв.
Баярын жагсаал
ОХУ-ын төрийн далбаа, ялалтын туг, ОХУ-ын зэвсэгт хүчний туг, фронтод байлдаж байсан тугыг залах цэргүүдийн араас бөмбөрийн жагсаал явснаар баярын жагсаал эхэллээ.
Улаан талбайд болсон энэхүү жагсаалд ойролцоогоор 20 мянган цэрэг дайчид оролцсон байна. Энэхүү баярын жагсаалд анх удаа оролцогчид "Цифра" буюу "Пиксель" нэртэй шинэ хувцас, ногоон беретэн малгайтай оролцсон. /орч : дээрээсээ их хөгжилтэй харагддаг малгай байна лээ/. Агаарын нисэх хүчний малгай цэнхэр, усан цэргийнхний малгай хар өнгөтэй. хуурай газрынханы малгай ногоон, сансрын цэргийн малгай оливын өнгөтэй бөгөөд десантууд болон энгийн цэргийн малгай уламжлалт хөх өнгөтэй байсан. Ялалтын баярын жагсаалд анх удаа сансрын цэргийн 200 шилдэг офицерууд оролцсон. Өмнөх жагсаалуудад зөвхөн курсантууд болон цэргийн сургуулийн сансрын ангийн сурагчид оролцож байсан. юм. Улаан талбайд 106 ширхэг байлдааны техник хэрэгсэл оролцсон. /орч: Оросууд сүүлийн үеийн шилдэг техникуудээ явуулсангүй, хуучин техникууд гаргалаа гэж дургүйцэл байна лээ/
Талбайг гэмтээхгүйн тулд дайн байлдааны техникүүдэд тусгай резинэн дугуй өмсгөсөн гэнэ. Үүний дараа тэнгэрт 5 нисдэг тэрэг гарч ирсэн. ОХУ-ын болон Ялалтын бусад зэвсэгт хүчний тугийг хийсгэн явсан бөгөөд өмнөх өдөр болсон сургуулилтаар 7 нисдэг тэрэг нисч байсны 2 нь нөөцний тэрэг байсан. /орч: Агаарын үүлийг тусгайлан зайлуулсан байсан гэх бөгөөд тийм их ажил болчихоод 5-хан нисдэг тэрэг гэж үү/
Бүх ард түмний хайртай марш дуу болох "Прощание славянки" дууг батлан хамгаалахын оркестр тоглосноор энэхүү баярын жагсаалын арга хэмжээг төгсгөсөн. Энэхүү дууг цэргийн хөгжмийн удирдаач хурандаа Василий Агапкин бичсэн бөгөөд 2012 онд марш дууны бичсэний 100 жилийн ой болох гэнэ.
Saturday, May 7, 2011
2011 оны төсвийн санхүүжилтийн хуваарьт өөрчлөлт орлоо.
Монгол Улсын Сангийн сайдын 2011 оны 4 дүгээр сарын 29-ний өдрийн “Төсвийн хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай” 99 дүгээр тушаалаар төсвийн хуваарьт өөрчлөлт орууллаа.
1. Сангийн сайдын 2011 оны 99 дүгээр тушаал
2. 1 дүгээр хавсралт: Төсвийн орлого
3. 2 дугаар хавсралт: Зарлага, санхүүжилт
4. 3 дугаар хавсралт: Орон нутгийн төсөвт олгох санхүүгийн дэмжлэг
5. 4 дүгээр хавсралт: Нийгмийн даатгалын сан
6. 5 дугаар хавсралт: Хөрөнгө оруулалт
7. 6 дугаар хавсралт: Эрчим хүчний алдагдлын татаас
Сангийн яамны удирдлагуудын зүгээс mөсвийн сар, улирлын хуваарьт улиралд 1 удаа өөрчлөлт оруулж байх чиглэлийг барьж байгаа болно.
Эх сурвалж: www.iltod.gov.mn
1. Сангийн сайдын 2011 оны 99 дүгээр тушаал
2. 1 дүгээр хавсралт: Төсвийн орлого
3. 2 дугаар хавсралт: Зарлага, санхүүжилт
4. 3 дугаар хавсралт: Орон нутгийн төсөвт олгох санхүүгийн дэмжлэг
5. 4 дүгээр хавсралт: Нийгмийн даатгалын сан
6. 5 дугаар хавсралт: Хөрөнгө оруулалт
7. 6 дугаар хавсралт: Эрчим хүчний алдагдлын татаас
Сангийн яамны удирдлагуудын зүгээс mөсвийн сар, улирлын хуваарьт улиралд 1 удаа өөрчлөлт оруулж байх чиглэлийг барьж байгаа болно.
Эх сурвалж: www.iltod.gov.mn
Subscribe to:
Posts (Atom)